Türk askeri Sarýkamýþ Harekatý'nda þartlarýn tüm olumsuzluðu karþýsýnda sergilediði üstün cesaret, sabýr ve ****netle düþmanýnýn bile takdirini kazanýrken, dünyada eþine az rastlanan bir dram yaþadý.

Karlý daðlar ve aþýrý soðuða karþý tarihte eþine rastlanmayan bir mücadele ortaya koyan on binlerce Türk askeri, çetin doða koþullarýna ve tüm yokluklara karþýn ''emre itaate'' asla baþ kaldýrmadý. Allahuekber Daðlarý'ný aþarken çoðu kurþun atamadan, düþmanla göðüs göðüse vuruþamadan þehit oldu. Kar altýnda soðuða direnemeyen güçsüz vücutlarý mor renge bürünerek ''kardelen''ler gibi karlara gömüldü.

Rus harp tarihçisi N. Korsun, ''Türk taarruz planýnýn çok cüretli olduðunu, Ruslarýn ciddi bir tehlikeye maruz kaldýðýný, baþta General Mieschlayewsk ve General Bergmann'ýn korkuya düþtüklerini, kýtalara umumi çekiliþ emri verdiklerini'', ''Sarýkamýþ Operasyonu'' adlý kitabýnda yer verirken, bazý komutanlarýn anýlarýnda Türk askerinin nasýl bir yoklukla karþý karþýya olduðu anlatýlýyor.

29. FIRKA KOMUTANI MÝRALAY ARÝF BEY

Yazar Ziya Nur Aksun'un ''Enver Paþa ve Sarýkamýþ Harekatý'' adlý eserinde ise 29. Fýrka Kumandaný Miralay Arif Bey'in ordunun durumunu þöyle anlattýðý belirtiliyor:

''Gýdasýzlýktan vücudun harareti kaybolmakta ve donma vakalarý artmaktaydý. Hayatta kalanlarýn yüz, el ve ayaklarý donarak hayaletler gibi, serseri dolaþmaktaydý. Hayvanlar ise çam yapraklarýný yemediklerinden karý eþeleyerek bulabildikleri ot saplarýný, bazen de birbirlerinin semerlerini, kuyruklarýný ve yelelerini kemirmekteydiler. Muhabere meydanýnýn hiç bir yerinden akarsu yoktur. Su ihtiyacý, karlarý ýsýtýlarak ve çay yapýlarak giderilebiliyor veyahut aðýzda kar eritiliyordu. Karavanalarda ýsýtýlarak eritilen kar suyunu ise hayvanlar bile içmiyordu...''

KÖPRÜLÜLÜ ÞERÝF

Sami Önal tarafýndan yayýna hazýrlanan Emekli Kurmay Yarbay Köprülülü Þerif'in (Ýlden) ''1. Dünya Savaþý Baþlangýcýnda 3. Ordu Sarýkamýþ Kuþatma Manevrasý ve Meydan Savaþý'' adlý eserinde, Sarýkamýþ Harekatý ile ilgili önemli bilgiler bulunmakta.

Köprülülü Þerif'in esirinin son kýsmýndaki þu ifadeler dikkat çekiyor: ''Tarihlere ant olsun ki Türk Ordusu bilgisiz ve deli komutanýnýn hýrsýyla yüksek daðlar üstünde kara kýþýn tepisiyle yüzyýllarýnýn düþmanýnýn güllesi ve kurþunuyla uðraþa cenkleþe ulusal baðýmsýzlýk uðruna tümüyle mahvoldu da bir eri sýrt çevirmedi. Sarýkamýþ'ta hiç panik olmamýþtýr.''

ENVER PAÞA'YA GÖNDERÝLER RAPOR

Türk askerinin durumuna iliþkin 9. Kolordu Komutaný'nýn Enver Paþa'ya gönderdiði bir raporda ise ''Ýleri harekattan 2 gün evvel 21 bin muharip ve sair kuvvetiyle 28 bin olan mevcudu olduðunu, Bardýz'a 18 binle girdiklerini, bugün ise ancak 10 gün vakit bulsa 10 bine yükselebileceklerini, neferlerin zaaf-ý bedenle müsab, hayvanatýn bitap olduðunu, 40 cebel topundan ancak 20'sinin iþleyebildiðini ve 16 mitralyözden istifade edebildikleri'' ifade edilerek, ''Kolordunun kaabiliyet-i taaruziyesi kalmadýðý maruzdur'' deniliyor.

Fýrka Kumandaný Miralay Abdulkerim Bey ise raporunda, ''Havalar böyle giderse birlikler donarak eriyecekler. Allah orduyu Ýslamý her türlü afetten muhafaza buyursun'' temennisinde bulunmasý dikkati çekiyor.

SANCAKLARI KURTARAN ERLER

Alptekin Müderrisoðlu ise ''Sarýkamýþ Dramý'' adlý eserinde, harekatýn son dönemlerinde Enver Paþa'nýn ''Alay sancaklarý Erzurum'a gönderilecek'' emrinin nasýl yerine getirildiðini yer veriyor. Üç alay sancaðýnýn getirilmesi iþi yaralý ve ayný zamanda hasta olan tabur komutanlarýndan Yüzbaþý Fazlý ve yaralý koluyla savaþamayan Teðmen Tevfik'e verildiðini anlatarak, bu subaylarýn yanlarýna, Erzurum'un Hasankale ilçesi Maslahat köyünden er Aslan ile Narman ilçesinden er Kahraman'ýn görevlendirildiklerini ve erlerin sanki bu görev için isimlerine göre seçildiklerine iþaret ediyor.

AYAKTA DONAN ASKERLER

Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih bölümü öðretim üyesi Yrd. Doç. Dr. Gürsoy Solmaz, harekat sýrasýnda çetin kýþ þartlarý nedeniyle birçok askerin ayakta donarak þehit olduðunu belirterek, ''O günlerden gelen anýlara göre, Handere köyü yakýnlarýnda Çambar Daðý'nda yaralý iki asker diðer askerlerden kopmuþ kendi baþlarýna kalmýþlardýr. Yapacak bir þeyleri kalmayýnca köye inmeye karar verirler. Hemen önlerinde bir askerin olduðunu fark eder ve ona doðru giderler ki bu asker ayakta öyle kaskatý donmuþ haldedir'' diye konuþtu.

ÞEHÝT ERÝN CEBÝNDEN ÇIKAN ÞÝÝR

Solmaz, Sarýkamýþ Yaðbasan köyünde þehitlerin defninde görev yapan ''Beþir Þahin'' adlý kiþinin bir askerin cebinde bulduðu ve ezberlediði þiirin o günlerin zorluklarýnýn anlatýldýðýný kaydetti. Þehit erin cebinden çýkan þiirin bir bölümü þöyle:

''Sen Türkleri öz bilirdin,
Düþmanlara geçit verdin,
Geçsin fakat, sen geçirdin,
Koca balkan (orman), yüce balkan
Kan içinde yaka çalkan''