Teþekkur: 
Beðeni: 
Coca-Cola Ýbretlik Öyküsü
Coca-Cola'nýn Türkiye'ye nasýl geldiðini ve gelirken ne büyük bir kavgaya yol açtýðýný biliyor muydunuz? Kavga iki hafta önce Sabah'ta yayýmlanan "Kemal Has babama kazýk attý" baþlýklý bir haberle açýða çýktý.
Yýllar sonra babasýnýn hakkýný savunan kiþi, 12 Eylül'ün Dýþiþleri Bakaný ve Hürriyet gazetesi yazarý Ýlter Türkmen'di...
Babasý ise 1953-57 arasýnda, o dönemin MÝT'i sayýlan Milli Asayiþ Hizmetleri'ni (MAH) yöneten Behçet Türkmen...
Sabah'ta Ferhat Ünlü'nün "MÝT'in Patronlarý" baþlýklý yazý dizisinde bir ayrýntý olarak bahsedilen olay, aslýnda dünyaca ünlü meþrubatýn Türkiye'ye getirilmesi için yaþanan amansýz kavgayý ve o kavganýn ardýndaki çýkar savaþýný ele veren bir ipucuydu.
Bugün, Türkmen'in gündeme taþýdýðý olayýn ayrýntýlarýna dalýp Coca-Cola savaþýnýn CIA, MÝT, istihbarat, kardeþ kavgasý, hayal kýrýklýðý, cinayet dolu bu müthiþ öyküsünü anlatacaðým.
Önce öykünün kahramanlarýný tanýyalým.
BEHÇET TÜRKMEN
Ýstihbaratçýlýktan meþrubatçýlýða
Behçet Türkmen bir asker çocuðu... Kendisi de Harp Okulu mezunu.
Naci Perkel döneminde MÝT'te kýsa süre görev yaptý. 1932-36 arasý Atina'da, sonra da Moskova'da askeri ataþe olarak görev aldý.
Ýlter Türkmen'e bakýlýrsa "dýþ görevleri sever"di. Bu yüzden 30 yaþýnda Fransýzca öðrendi. Sonralarý Genelkurmay Baþkaný Kazým Orbay tarafýndan Genelkurmay Ýstihbarat Baþkanlýðý'na getirildi. Orada üç-dört sene çalýþtýktan sonra general oldu. Ýzmir'de NATO karargahýna verildi.
1953'te Baþbakan Menderes tarafýndan MAH'ýn baþýna atandý. Görev süresi içinde, dýþ seyahatlerinde çok para harcadýðýna, örtülü ödeneði usulsüz kullandýðýna, CIA'dan para aldýðýna dair söylentiler çýktý.
Ýlter Türkmen bu söylentileri þöyle yanýtlýyor:
"Elbette babam maaþýný Türk devletinden alýyordu. Ama CIA'dan teknik yardým alýyordu tabii... Baþka nereden alacak? KGB ile mi iþbirliði yapacak? Zaten NATO içindesiniz. Bugün de MÝT'le CIA arasýnda iliþki vardýr. Babam ABD'ye istihbarat toplantýlarý için giderdi."
Türkmen, MÝT'teki görevinden ayrýldýktan sonra Baðdat'ta büyükelçilik yaptý. Sonra Oslo'ya tayin oldu.
1959'da Menderes'in ünlü uçak kazasýnda kýzýný kaybetti.
27 Mayýs'ta Türkiye'ye çaðrýlýp emekliye sevk edildi. Askerlik, istihbaratçýlýk, diplomatlýk bitmiþti. "Yeni askerler" kendisini silmiþti.
Sýfýrdan bir iþ kurmak zorundaydý. Beklediði teklif, iþadamý Kadir Has'tan geldi.
KADÝR HAS
"Ayýp deðil ya, Coca-Cola'yý çok seviyordum"
Kadir Has Kayseri'de doðmuþ, Adana'da büyümüþ, Ýstanbul'da okumuþ bir iþadamýydý.
II. Dünya Savaþý yýllarýnda Adana'da vesikayla gazyaðý, þeker satmýþtý. Savaþtan sonra dayanýklý tüketim mallarý üretimine girmiþ, zamanla iþleri büyütüp MAN kamyonlarý, Amerikan otomobilleri, tarým arabalarý alýp satmaya baþlamýþtý.
1960'ta Adana dar geldi, Ýstanbul'a göçtü. Þiþli'de otomotiv sanayii ürünleri pazarlýyordu. Mümessillikler aldý. Kamyon ve otomobil ticaretinden iyi para kazandý. Gençlik yýllarýnda Adana'da tanýþtýðý ve Ýncirlik üssünden alýp evinde stokladýðý Coca-Cola'ya ilgisi o yýllarda baþladý.
"Vatan Borcu Ödüyorum" baþlýklý anýlarýnda (Editör: Hulusi Turgut, 2002) þöyle diyor:
"ABD'ye ilk defa 1950 yýlýnda gittim. Orada da karþýma hep Coca-Cola çýkýyordu. Ayýp deðil ya, bu içeceði çok seviyordum. Ýþte o seyahatte dostlarýma 'Coca-Cola'yý acaba Türkiye'ye getirebilir miyiz' diye sordum. Tebessümle karþýlayýp imkansýz olduðunu ima ettiler."
Oysa onun için imkansýz yoktu. Coca-Cola'yý Türkiye'ye getirmeyi kafasýna takmýþtý.
Ýstihbaratçý ile iþadamýnýn yollarý nasýl kesiþti?
Behçet Türkmen ile Kadir Has'ýn yollarý Coca-Cola iþinde kesiþti. Has bir vesileyle tanýþtýðý Türkmen'e konuyu açtý. Niye ona?
"Kendisi çok iyi Ýngilizce biliyordu. Dünyanýn her yerinde dostlarý vardý. Amerika'da ve Avrupa'nýn çeþitli ülkelerinde askeri ataþelik yapmýþtý. Her gittiði yerde saðlam dostluklar edinmiþti."
Türkmen Paþa'ya, kurulan þirketin yüzde 5 hissesi verildi.
Hisselerin yüzde 95'i ise Kadir Has'la, kýz kardeþi Fazilet Aksoy'un eþi Talip Aksoy arasýnda paylaþtýrýldý.
Has'ýn anlatýmýna göre "Türkmen Paþa, dost çevresini seferber edip Coca-Cola'yý Türkiye'ye getirmek için çalýþmalara baþladý".
Amerika'daki dostlarýyla yazýþmalarýndan sonra iþi koparabileceklerinin sinyalini verdi. Ýþin Amerika ayaðý tamam gibiydi. Türkiye ayaðý için de resmi izin baþvurusu yapýldý.
1964 yýlýydý. Ýktidarda Ýsmet Paþa'nýn baðýmsýzlarla kurduðu koalisyon hükümeti vardý. Sanayi ve Teknoloji Bakanlýðý'ndan Coca-Cola için üretim izni alýndý. Ve düðmeye basýldý.
Zoraki ortak
Ýþte o aþamada Kadir Has'ýn kardeþi Kemal Has, bu teþebbüse ortak olmak istedi. Talip Aksoy bu ortaklýða gönülsüzdü ama "kardeþ hatrýna" Has'larýn ortaklýk payýnýn yüzde 35'i devredilerek Kemal Has iþe dahil edildi.
Sonunda Coca-Cola'nýn dünyadaki 1916'ncý fabrikasý Bakýrköy'ün Ýncirli semtinde 30 bin metrekarelik bir alanda kuruldu. Fabrika tamamen Amerikan standartlarýnda oluþturuldu. Formülü sýr gibi saklanan meþrubatýn üretiminde kullanýlacak özel ambalajlý konsantreler de yine Amerika'dan ithal edildi.
Coca-Cola þiþesi 60 kuruþtan satýlacaktý.
Reklam kampanyasýný üslenen Manajans kapaklarýn içinde 400 bin liralýk ikramiyeler olduðunu "Gizli Define" sloganýyla duyurdu.
"Millet içtikçe içiyor"
Acaba tutacak mýydý? Türk halký Coca-Cola'ya alýþacak mýydý? Gerisini Kadir Has'ýn anýlarýndan okuyalým:
"Üretimin yapýlacaðý gece, bayram çocuklarý gibi sevinçliydik. Fabrikada, makinelerin baþýnda bekliyor, Coca-Cola'nýn þiþelere dolduruluþunu, þiþelerin bantlarda dolaþmasýný, kasalara istif edilmesini heyecanla izliyorduk. 12'þer þiþelik kasalar daha sonra kamyonlara yüklenip tüketim noktalarýna doðru hýzla yola çýkarýlýyordu.
Üretimin baþlamasýndan hemen sonra sevindirici haberler gelmeye baþladý. Makinelerin düðmesine basalý henüz iki saat olmuþtu. Kamyonlar yüklerini boþalttýktan sonra yeni mal almak için hýzla fabrikaya dönüyordu. Umduðumuzu fazlasýyla bulmuþtuk. Dört ortak çok sevinçli idik. Evet, Türk insaný Coca-Cola'yý sevmiþti. Özellikle gençler, Amerikan malý bu meþrubatý çok tutmuþtu. Millet içtikçe içiyor, fabrikalarýmýz mal yetiþtiremiyordu. Coca-Cola'dan kýsa sürede çok iyi para kazandýk."
Sonra neler oldu?
Buraya kadar bir "baþarý öyküsü"ne benzeyen giriþim, kuruluþtan sonra bir kabusa dönüþtü.
Kazanýlan para, huzur deðil, huzursuzluk getirdi.
"Zoraki ortak" Kemal Has'la yönetim ilkelerinde anlaþamýyorlardý. Kemal Has aðabeyinin önerilerine tepki gösteriyor; iþ bir kör dövüþüne dönüþüyordu.
Zýtlaþma zamanla Kadir Has'ýn ruh saðlýðýný bozacak düzeye gelince Kemal Has bir gün abisine "Ýstersen hisselerini bana sat ya da ben sana devredeyim" dedi. "Gazozun havasý kaçmýþtý."
Bir arabulucu bulundu. Müzakereler sonucu Kadir Has, gözbebeði hisselerini içi yanarak kardeþine devretti. Bedelinin dörtte birini peþin aldý, kalanýný üç yýl vadeye baðladý.
Ama devir iþleminden sonra nefes darlýðýndan yataða düþtü.
Öbür ortak öldü
O býrakmýþtý ama Behçet Türkmen devam ediyordu. Onun öyküsünün devamýný da oðlu Ýlter Türkmen'den dinliyoruz:
"Kemal Has babama büyük bir kazýk attý. Ýþle ilgili kontrat yapmamýþlar. Babamýn yurtdýþýnda bu iþ için yaptýðý masraflarý bile geri istedi. Yeþilköy'de aileden kalma bir köþkümüz vardý, ona el koymaya kalktý; iþ son anda halledildi. Para kazanamadýðýmýz gibi hacizden zor kurtulduk. Daha önce kardeþim Güner'i de kaybetmiþ olan babam çok üzüldü, hastalandý. 1972'de karaciðer kanserinden öldü."
Son ortak öldürüldü
Bitmedi. Bu devir iþlemiyle Türkiye'nin büyük zenginleri arasýna giren Kemal Has, 1975'te 42 yaþýndayken bir silahlý saldýrý sonucu öldürüldü. "Fabrikalarý, bankasý, malý mülkü ve Coca-Cola hepsi gitti."
Bitmedi. 1950'lerin gizli gizli içilen meþrubatý 1960'larda girdiði Türkiye pazarýnda, önce polis sorgusunda tutuklularýn þiþesine oturtulduðu bir iþkence aracýna dönüþtü; sonra da gençler arasýnda filizlenen anti-emperyalist mücadelenin hedefi haline geldi.
Getiren adam kaçýrýldý
"Coca-Cola'yý boykot" çaðrýsý ilkin sosyalist Yön dergisinin kapaðýna, sonra Mülkiye koridorlarýna, oradan da miting pankartlarýna yerleþti.
Ve gün geldi Mülkiye'de o boykot kampanyalarýna katýlan gençlerden Mahir Çayan, Coca-Cola'yý Türkiye'ye getiren Kadir Has'ý kaçýrdý. 400 bin lira fidye aldýlar. Para Dev-Genç'in ihtiyaçlarýnda kullanýldý.
Böylece Kadir Has, Coca-Cola'dan sonra, Coca-Cola karþýtlarýný da -istemeden- finanse etmiþ oldu.
Maceralý bir baþlangýç deðil mi?
Türkiye'deki bu hadiseli doðumdan 44 yýl sonra Coca-Cola'nýn baþýna CEO olarak bir Türkün oturacaðý kimin aklýna gelirdi ki?
Bu Linki Görmeniz Ýçin SupersatForuma Uye Olmanýz Gerekmektedir.
Alýntý
oh oh cok iyi olmus ,hani derler ya eden bulur,ben sahsen 3 yildir icmiyorum
Yer imleri