Bir trafik kazasý ile karþý karþýya kaldýðýmýz zaman ne yapacaðýz?

Trafik kazalarýna kurban verdiðimiz yüzlerce kiþiden pek azý olay yerinde yaþamýný yitirmektedir. Yüzde 80 gibi korkunç orandaki kayýplar ise yaralýnýn bilinçsizce araçtan çýkartýlmasý ve karga tulumba taþýnarak hastaneye götürülmesi sýrasýnda oluþmaktadýr.

Herhangi bir ilkyardým bilgisinden yoksunsanýz bile, uzman ekipler gelmeden yaralýya el sürülmesini engellemeniz, emin olun onun hayatýný kurtarmada çok ciddi bir rol üstlenecektir.

Dikkat: Burada verilen bilgiler çok temel ve basit iþlemlerden ibarettir. Saðlýklý bir ilkyardým müdahalesinde bulunabilmek için bu eðitimi almanýzý þiddetle tavsiye ediyoruz. Unutmayýn! Ýlkyardým hayat kurtarýr.

DÝKKAT!
Soluk alýp veren ve nabýz vuruþlarý hissedilen bir hastaya baygýn olsa bile kesinlikle kalp-akciger canlandýrmasý yapýlmaz!

KANAMAYI DURDURUN!
Trafik kazasýnda kanamalý bir kazazede ile karþýlaþmanýz mümkündür. Kesik ve darbe sonucu oluþan yaralanmalarda yapýlacak temel eylem, kanama olan bölgeye bastýrmaktýr.
Steril bir gazlý bezle uygulanacak basýnç, genellikle sorunu çözer. Çözemediði durumlarda ise, yaralýnýn yardým gelene kadar kan kaybederek þoka girmesini önler. Ardýndan, kanamanýn meydana geldiði yer, yukarý (gögüs seviyesinin üzeri) kaldýrýlýr. Turnike tavsiye edilen bir yöntem deðildir. Bu yöntem sadece kopan bir uzuv söz konusuysa denenmelidir. Turnike yapmak yerine yaranýn üzerine kalýn bir petle (gazlý bez sarýlmýþ pamuk topu) ile bastýrýn ve elastik bir bandajla sarýn. Tamponun arasýnda kalan boþluk kan dolaþýmýný saðlayacak ve kangren oluþmasýný önleyecektir. Bulunduðunuz ortamda elinizin altýnda týbbi malzeme yoksa, alt uzuvlarda, özellikle bacaklardaký kanamalarda uzun kollu tisort, sweat shirt gibi bir giysiyi ortada toplayýp, kollarýný birbirine düðümleyerek basit, ama sonuç alabileceðiniz bir tampon malzemesi elde edersiniz.

Eðer kopan bir uzuv sözkonusuysa, kopan parçanýn bulunarak hastanýn en fazla dört-altý saat içinde bu parça ile birlikte bir mikrocerrahi hastanesine ulaþtýrýlmasý gerekir. Kopan uzvu, serum fizyolojik ile yýkadýktan sonra steril bir torbaya koyun. Bu torbayý içi buz dolu ikinci bir torbanýn içine yerleþtirin. Ancak bu iþlemi yaparken araya bir parça gazlý bez koymayý ihmal etmeyin.

DÝKKAT
• Bunlarý yaparken esas olan, kopan parçayý buzlarýn içine doðrudan koymamaktýr. Bu doku tahribatýna yol açar. Torbaya raðmen araya gazlý bez konmasýnda da amaç aynýdýr. Kopan parçanýn bozulmasýný engellemek.

• Gerek kopan uzvu, gerek koptuðu yeri yýkayacaðýnýz serum fizyolojiðin boþalan plastik torbasý ihtiyaç duyacaðýnýz steril torba olarak kullanýlabilir.

•Kopan parçayý steril etmek için kesinlikle üzerine tentürdiyot veya benzer dezenfektan dökmeyin. Uzvun koptuðu yer (ayak, parmak, kol v.b.) serum fizyolojik ile iyice yýkanýr, daha sonra yaranýn üzerine gazlý bez konularak enfekte olmasý önlenir. (Bu iþlem sýrasýnda kesinlikle tentürdiyot ve türevlerini kullanmayýn. Dokulara zarar verebilirsiniz.) Daha sonra turnike uygulayarak kanamayý durdurun.

• Þunu kesinlikle unutmayýn. Her türlü yýrtýkta ve benzer yaralanmalarda ilk yaklaþým yara temizliðidir. Ardýndan lokal baský ve bandajla yaranýn mikrop kapmasýnýn engellenmesi gelmektedir.

Bunlar, yaygýn olarak kanama durdurabilen basit çözümlerdir. Ýç ve dýþ kanamalara ve farklý yaralara, farklý müdahale þekilleri mevcuttur. Ancak bunlarýn tespiti ve tedavisi bir eðitim sürecini gerektirmektedir.
YARDIM GELENE KADAR
Hasta baygýn, ama soluk alýp verebiliyor… Veya suuru açýk... Istediðiniz yardým gelene kadar hastayý nasýl bekleteceksiniz? Bunun en rahat ve güvenli þekli "Recovery Pozisyonu"dur.

Recovery Pozisyonu

Hastayý her iki yöne de çevirebilirsiniz. Ancak kalbin daha rahat pozisyon alabilmesi için sol tarafýn yukarýya gelmesi tercih nedenidir. O nedenle sýrasýyla yapacaklarýnýzý sol taraf yukarý gelecek þekilde anlatacaðýz. Ancak, hastanýn bulunduðu yer, buna uygun deðilse aksi tarafa da çevirebilirsiniz. Bunun için anlatýlanlarýn tersini yapacaksýnýz.

1) Hastanýn sað tarafýna, dizleriniz ona deðecek þekilde yerleþerek çökün.

2) Sizden yana olan sað kolunu hafifçe hastanýn altýna doðru itin. (Ama bunu yaparken hastayý kaldýrmayýn.)

3) Hastanýn sizden uzak kolunu (anlattýðýmýz sýraya göre sol kol), kývýrýn ve avuç içini sað kulak altýna yerleþtirin. Böylelikle hem elin istemsiz hareketini önleyecek, hem de boynunu destekleyebileceksiniz..

4) Sol bacaðýný dizinden bükerek, ayaðý sað dizkapaðý seviyesine gelene kadar geri çekin. (Eger legen kemiði kýrýksa, hastanýn iki bacaðý birbirine baðlanmalýdýr. Eðer bu imkanýnýz yoksa ayakkabý baðcýklarýný da birbirine baðlayabilirsiniz.)

5) Hastanýn üzerine eðilin, bir elinizle omuzundan, diðer elinizle de kalça gerisinden kavrayarak hareket gücünü gövdenizden alýp onu kendinize doðru yuvarlayarak çevirin. (Bu sýrada dizlerinizin hastanýn vücuduna yapýþýk olmasýna dikkat edin).

6) Baþýný, nazikçe geri iterek rahat nefes almasýný saðlayýn.

7) Sað kolunu, altýndan hafifçe çýkartýp rahatlatýn. (Boynunu kavrayan koluna dokunmayýn)

Hastayý sýrtüstü bekletmek tehlikeli olabilir. Bu pozisyonu kazandýrdýðýnýz hastanýn dili geri kaçamayacak, rahat soluk alabilecek, yemek borusundan gelebilecek artýklarýn ve kusmuklarýn nefes borusuna kaçmasý
önlenebilecektir. Hasta bu pozisyonda ambulans gelene kadar rahatlýkla bekletilebilir. Ancak bu sýrada nefes alýp veriþini ve nabzýný aralýklarla kontrol etmeyi unutmayýn.

Bu harekete alýþkanlýk kazanabilmek için bir yakýnýnýz veya arkadaþýnýzla deneyebilirsiniz.

DÝKKAT:
Eðer omurilik yaralanmasýndan veya kýrýklardan kuþkulanýyorsak, hastayý kesinlikle kýpýrdatmamalý ve recovery pozisyona getirmeye çalýþmamalýyýz.

• Bilinci açýksa, bunu en kolay ondan el ve ayak parmaklarýný oynatmasýný isteyerek anlayabiliriz.
• Eðer hastanýn bilinci kapalýysa, kulaðýndan veya burnundan sümüksü bir madde akýp akmadýðý kontrol edilir. Bu madde omurilik sývýsýdýr ve omurilik yaralanmasýnýn belirtisidir.
• Parmaklarýmýzý boynunda nazikçe gezdirerek, olaðandýþý bir çýkýntý veya girinti hissetmeye çalýþýrýz.Olaðandýþý bir þiþlik veya eziklik, boynun zarar gördüðünün iþaretidir. Kuþku duyuyorsak, kendi boynumuzla karþýlaþtýrmalýyýz


ARAÇ YANGINLARI
Bir araç yangýný ile karþýlaþabiliriz. Yangýna müdahale edebilmemiz için ön koþul aracýmýzda bir yangýn söndürücü bulundurmaktýr. Bu yangýn söndürücü kullandýðýmýz araçta oluþacak bir yangýn kadar, yolda karþýlaþabileceðimiz bir olaya da müdahale þansýný bize saðlar.

Cihazýn Seçimi:
Yangýn söndürücü seçiminde dikkatli davranmak zorundayýz. Komple trafik kitleri arasýnda yer alan sprey tipi yangýn söndürücüler hiçbir ise yaramayacaktýr. Bu "yasak savma" türü cihazlar yerine, kuru kimyevi tozlu ve 3 kg.'lik söndürücüleri tercih etmeliyiz. Genelde bulundurulan 1 Kg.'lik mini max'lar hemen tükeneceði için yetersiz kalacaktýr.

Cihazýn Kullanýmý:
Kara nakil araçlarýnda yangýnlar genellikle motor bölümünde çkar. Kesinlikle kaputu açmaya kalkýþmayýn. Bu hareket, alevlerin bir anda oluþan hava sirkülasyonu nedeniyle büyümesine neden olur.

Bunun yerine müdahaleye, kimyasal tozu çamurluk ve tekerlek arasýndan (motor bölümü ile arasýnda siperlik yoksa) veya otomobilin altýndan motora doðru püskürterek kullanýn.

Yangýna müdahale etmeden önce araçta bulunan biri varsa, önceki bölümlerde anlatýldýðý gibi dikkatli bir þekilde çýkartmalýsýnýz. Eðer olaya müdahale eden kiþi sayýsý fazlaysa, bir kiþi yangýný söndürmekle ilgilenebilir

Bir trafik kazasý ile karþý karþýya kaldýðýmýz takdirde yapýlacak iþlemler belli kurallarla sýnýrlanmýþtýr.

a) Yardým çaðýrýn
Genellikle, trafik kazasý ile karþýlasan bir kiþi hemen 155 veya 156 numaralý telefonlarla polise haber verir. Oysa ilk aranmasý gereken yer 112 Acil Ambulans'týr. Polisin ambulansý harekete geçirmesi zaman kaybýna yol açar. Bu da yaþamla ölüm arasýndaki süreçte ciddi bir etkendir. 112 Acil Ambulans servisinin operasyon merkezi, zaten ihbari aldýktan sonra polisi bilgilendirecektir. Öncelikle aranmasý gereken yer 112'dir. Ýhbari yaparken olayýn tam olarak aktarýlmasýný saðlayýn (Hastanýn durumu, bulunduðu yer, tam olarak adres, cinsiyet, yaþ, kazanýn türü v.b.)

b) Ek kazalara meydan vermeyin
Bu durumda yapýlacak iþlemler kazazedenin olduðu kadar sizin yaþamýnýzý da güvence altýna alacaktýr.
• Trafik kazasýna müdahale ederken aracýnýzý güvenli bir yerde durdurun ve flaþörlerinizi açýn.
• Üzerinizde dikkat çekici renkte (tercihen fosforlu) bir giysi olmasýna dikkat edin. Aksi halde bir trafik kazasýna da siz kurban olabilirsiniz. Eðer böyle bir giysi sözkonusu deðilse, atletinizi çýkartýp giysinizin üzerine giyin. Ama en iyisi böyle dikat çekici yelek veya ceket benzeri bir giysiyi bagajýnýzda bulundurun.
• Trafik uyarý iþaretlerini koyun veya zaman kazanmak için birisinden bu konuda size yardým etmesini isteyin. Yine ayný dikkat çekici giysiye sahip birine, belli bir mesafede trafikteki araçlarý uyarmasýný söyleyin.

c) Durumu deðerlendirin
Bir kaza ile karþýlaþtýðýnýz anda yapýlacak ilk hareket durumu deðerlendirmek, kazazedeye boyunluk takmak ve yangýn söz konusu deðilse, onu kýpýrdatmamaktýr.
Trafik kazalarýnda, travmaya baðlý olarak omurga ve eklem yaralanmalarý kaçýnýlmazdýr. Ýþte bu durumda kesinlikle dikatli olmalýsýnýz. Yanýnýzda varsa, en iyi yöntem trafik kazasýnýn þekli ve türü ne olursa olsun derhal hastaya boyunluk takmaktýr. Boyunluk, otomobilinizde, ilkyardým çantasý gibi bulundurmanýz gereken en önemli gereçtir. Eðer gerekli ilkyardým bilgilerine ve deneyime sahip deðilseniz, ambulans gelene kadar herhangi birinin yaralýyý kýpýrdatmasýna engel olmanýz en akýllýca davranýþ olacaktýr. Sadece boyunluk takmak ve bilinçsizce taþýnmaya engellemek, yaralýnýn yaþam þansýný yüzde 80 arttýracaktýr. Eðer kaza geçiren araçta yangýn tehlikesi söz konusuysa, ancak o zaman yaralýyý araçtan çýkartmaya teþebbüs edin. Ardýndan hastanýn durumunu degerlendirmek için dört duyunuzdan yararlanabilirsiniz.

Konuþun
Yaralý ile sözle temas kurmaya çalýþýn. "Adýn ne, Olay nasýl oldu?" gibi sorularla hem þuurunun açýk kalmasýný saðlayabilir, hem ona moral verebilir, hem de ambulans gelene kadar bazý gerekli bilgileri edinebilirsiniz. Ama bunlarý yaparken muhtemel bir felci önlemek için boyunluðu takmýþ olmalý ve yaralýnýn anlýný tutarak baþýný hareket ettirmesine engel olmalýsýnýz. Eðer sorularýnýza mantýklý cevaplar verebiliyorsa, bilinci açýk demektir. Vücudundaki hasarý en iyi ondan öðrenebilir ve gelen acil yardým ekibinin iþini kolaylaþtýrmýþ olursunuz. Sorularýnýza mantýksýz cevaplar veriyor, konuþmasý kayýyorsa bu onun beyninde muhtemel bir kanamaya iþaret eder.

Ýzleyin
Yaralý, sözlü uyarýlara cevap vermiyorsa, yapýlmasý gereken onun vücut fonksiyonlarýný gözlemektir. Nefes alýp veriyor mu? Gögüs kafesi kalkýp iniyor mu? Bunu anlamak için hastanýn giysilerinin üst bölümünü keserek çýkartmanýzdýr. Yaralýnýn gözbebeklerine eðer varsa ýþýk tutun. Yoksa, gözkapaklarýný elinizle bir süre örtüp, tekrar açarak gözbebeði hareketini izleyin. Eðer gözbebekleri ýþýða tepki gösteriyor ve küçülüyorsa beyinde problem yok demektir. Ancak kazazede eðer olaydan önce morfin veya aþýrý alkol gibi uyuþturucu etkisi altýndaysa veya gözüne atropin gibi bir ilaç damlatmýþsa, tepkiler yanýltýcý olacaktýr. Unutmayýn. Kazazedede kalp atýþlarý, dolayýsýyla solunum durmuþsa, en belirgin görünüm tende ve dudaklarda morarmadýr. Ýnsan teni normalde pembe beyazdýr. Ancak hasta fazlasýyla esmer tenli, hatta zenci olabilir. O zaman dudak içlerine bakmamýz gerekir. Irk, renk, cinsiyet farký ne olursa olsun dudak içi (mukoza) ayný renktir. Morarma olup olmadýðýný buradan gözlemleyebilirsiniz.

Dokunun
• Nabýz
Nabzýna bakýn. Ancak bunu yaparken bilek yerine boyun atardamarýný tercih edin. Zira kalp faaliyeti yavaþlamýs ve kan basýncý düþmüþse, kolda nabýz atýþýný hissetmeniz çok zordurr. Özelikle hasta þoka girmiþse, bilekten hiç nabýz alamazsýnýz ve hastanýn öldüðünü sanabilirsiniz. Boyundan nabýz almayý öðrenmek için önce kendinizi dinleyerek pratik yapýn.

• Memeler
Ýnsan bedeninde sinir uçlarýnýn toplandýðý bölgeler meme uçlarýdýr. Yurdumuzdaki ahlaki deðerler göz önüne alýndýðýnda, yaralý bir kadýnsa, kulak memesini deneyebilirsiniz. Parmak uçlarýnýzla sýkýn ve yaralýnýn acýya karþý tepkisini almaya çalýþýn.

• Parmak uçlarý
Yaralýnýn týrnaðýnýn üzerine iki parmaðýnýzla basýnç uygulayýn. Basýncý kaldýrdýrdýðýnýz takdirde, beyazlýk kýzarmaya baþlarsa kan dolaþýmý, dolayýsýyla kalp atýþý var demektir. Beyazlýðýn kalýcý olmasý, kalbin durduðuna yorumlanabilir.

• Dinleyin
Hastanýn nefesini dinleyerek hissetmeye çalýþýn. Bu arada aðzini
koklayarak da nefes alip almadigini kontrol edebilirsiniz

d) Solunumun devamýný saðlayýn
Solunum yollarýnýn devamlýlýðýný saðlamak için öncelikle aðýz ve burunda yabancý bir cismin olup olmadýðýný kontrol edin. Eðer týkayan bir nesne görürseniz, parmaklarýnýzý kollayarak bu cisimi çýkartýn. Mümkünse bu kontrolü bir kalemle yapýn, zira bilinci bulanýk hasta parmaklarýnýzý ýsýrabilir.
Boyunluk yoksa, bunlarý yaparken hastanýn ensesini desteklemelisiniz. Ayakkabýlarýný, bir tiþörtü, içi havayla þiþirilmiþ bir torbayý hastanýn ense boþluðunu desteklemek için kullanabilirsiniz.
Bu arada parmaklarýnýzý gezdirerek boyundaki olasý bir hasarý hissetmeye çalýþýn. Bir hastanýn vücudundaki bir anormalliðin ayrýmýný en iyi þekilde, saðlýklý olan kendi vücudunuzla karþýlaþtýrarak yapabilirsiniz.

Buraya kadar anlatýlanlar gözünüzü korkutmasýn. Üzerinde çalýþtýðýnýz takdirde, tüm kontrolleri 10-12 saniyede bitirebilmeniz mümkündür.

Tüm tesbitler negatif. Dört duyumuzun yardýmýyla yaptýðýmýz tüm gözlemlerde hayat belirtisi almadýk. Yani sözlü uyarý cevapsýz kaldý, nabýz yok, kalp vuruþu yok, soluk alýp verme yok, gözbebekleri hareketsiz veya belli belirsiz bir kýpýrtý var. Kazazedenin vücudu sýcak, ancak, aðrý uyarýsýna tepki gelmiyor, nefes kokusu yok, göðüs kafesi kýpýrdamýyor, dudak içlerinde morarma baþladý. Bu durumda hasta týbben ölüdür. Hiç vakit geçirmeden akciðer-kalp canlandýrmasýna (kalp masajý ve suni solunum) baþlamak gereklidir.

ÇOK ÖNEMLÝ:
Eðer kalp-akciðer canlandýrmasý, diðer bir deyimle suni solunum ve kalp masajý konusunda gerekli ilkyardým eðitimine ve becerisine sahip deðilseniz, burada göreviniz sona ermektedir. Ancak o ana kadar edindiðiniz bulgular, gelecek ambulansýn içindeki týp görevlilerine zaman kazandýracak ve yaralýnýn yaþama þansýný yükseltecektir.

DÝKKAT! Soluk alýp veren ve nabýz vuruþlarý hissedilen bir hastaya baygýn olsa bile kesinlikle kalp-akciðer canlandýrmasý yapýlmaz! Bir kez daha altýný çizerek vurgulamakta yarar görüyoruz: Kaza mahalinde kontrolu ele almanýz ön koþul. Çünkü yurdumuzda maalesef travmatik vakalarda ve özellikle trafik kazalarýnda hastalarýn büyük çoðunluðu olay yerinde deðil, bilinçsiz taþýma sonucu hastaneye kaldýrýlýrken yaþamýný kaybetmektedir. Asýl müdahale etmeniz gereken nokta, hastanýn kýpýrdatýlmasýna engel olmaktýr.
Konu alýntýdýr:
Dr. Feridun Çelikmen
International Hospital Acil Servis Doktoru