Aile Terapisi”nin Tarihsel Geliþimi

Psikolojik sorunlarýn tedavisi sýrasýnda tüm aile üyelerini bir arada gören ilk kiþi 1940 yýlýnda Bowlby olmuþtur. Aile terapisinin ortaya çýkmasý, deðiþik ekollerden araþtýrmacýlarýn 1950’lerden itibaren çalýþmalarýnda görülmektedir. Ýnsanlarda, içinde yaþadýklarý iliþki sistemini görme beceriksizliði olduðunu öne süren Hoffman, aile tedavisi hareketinin, insanlarýn semptomatik davranýþlarýnýn klinisyenin ofisi yerine doðal ortamýnda yani aile içinde incelenmeye baslamasýyla doðduðunu söylemistir.

1950'lerin baþýnda bir grup araþtýrmacý Kalifornia Palo Alto'da þizofren hastalar ve ailelerinde iletiþim örüntülerini incelemiþ ve 1956'da "Toward a Theory of Schizophrenia" (Bir þizofreni kuramýna doðru) adlý makaleyi yayýnlamýþlardýr. Bu grubun çalýþmalarý iletiþim örüntüleri üzerine yoðunlaþtýðý için bu ilk terapistlerin çalýþmalarý "Ýletiþim Okulu" olarak bilinir.

Dünyanýn ilk aile tedavisi merkezi MRI Mental Research Institute eðitim, araþtýrma ve tedavi amaçlý olarak, 1959 yýlýnda Palo Alto'da Don Jackson tarafýndan kurulmuþtur. DBE Kurucu Baþkaný Psikolog Emre Konuk ve Psikiyatrist Dr. Murat Dokur'un da eðitim gördüðü MRI'a, 1962-1967 yýllarýnda Jay Haley de katýlmýþ ve iletiþim teorisine güç çatýþmasý kavramýný da eklemiþlerdir.

Haley'nin, 1967 ile 1976 yýllarý arasýnda Minuchin ile birlikte çalýþtýktan sonra yayýnladýðý "Problem Solving Therapy" adlý kitabýnda, sorunlu ailelerde bir diðerinin mesajýný etkisiz kýlma çabasý sonucu ortaya çýkan çatýþmalý iletiþim incelenmiþtir. Bu noktadan hareketle Problem Merkezli Kýsa Aile Terapisi Modeli (problem focused therapy) olarak adlandýrýlabilecek bir yaklaþým doðmuþtur. Problemin tanýmý ve problem çerçevesinde kimin, ne zaman, ne yaptýðý detaylý bir þekilde araþtýrýlýr. Problemin devam etmesine neden olan iþe yaramayan çözümlerdir. Kalýplarýn bozulmasý önemlidir. Semptomun ortadan kalkmasý ile terapi amacýna ulaþmýþ olur.

Alanýn önemli isimlerinden Virginia Satir ise, iletiþim teorilerini kabul ederken duygularýn iletimine daha önem verir ve aile terapisini benlik saygýsýnýn geliþmesi ve kiþiliðin olgunlaþmasýnýn en önemli yolu olarak görür. Görüþlerini ortaya koyduðu kitaplardan biri olan "People Making" (1967), 2001 yýlýnda dilimize çevrilerek Ýnsan Yaratmak adý ile yayýnlanmýþtýr.

1976 yýlýnda Haley, Cloe Madanes ile beraber Aile Terapisi Enstitüsü’nü kurmuþ ve Stratejik Terapi veya Kýsa Terapi olarak anýlan kendi modelini geliþtirmiþtir.

1965-1981 yýllarý arasýnda Philedelphia Çocuk Yönlendirme Merkezi yöneticisi olan Minuchin, Yapýsal Okulu kurmuþtur. Þehirlerde gecekondu bölgelerinde yaþayan ailelerle ve suç iþleyen ergen erkeklerle çalýþmýþtýr. Normal ve disfonksiyonel ayrýmý yapar. Terapinin amacý ailenin yapýsal olarak yeniden organize olmasýný saðlamaktýr. Hiyerarþi, sýnýrlar, alt sistemler ve koalisyonlar en temel kavramlarýndandýr. Salvadore Minuchin ve Charles Fishman’ýn birlikte yazdýklarý ‘Aile Terapisi Teknikleri’, yapýsal aile terapisinde kullanýlan teknikleri incelikle tanýmlar.

1980'li yýllarda, Wisconsin Aile Çalýþmalarý Enstitüsü bünyesinde kurulan Kýsa Aile Terapisi Merkezi'nde çalýþan Steve de Shazer, Erickson ve MRI'dan etkilenerek yazdýðý "Kýsa Terapide Çözüm Anahtarlarý" ve "Kýsa Terapi Kalýplarý" adlý kitaplarýný yayýnlayarak, aile terapisinde çok önemli bir geliþmeye imza atmýþtýr. Çözüm Odaklý Aile Terapisi (Solution-Focused Therapy) olarak adlandýrýlan bu yaklaþým özellikle okullardaki kullaným alaný açýsýndan dikkate deðerdir.



Okullarda “Çözüm Odaklý Aile Terapisi”nin Kullaným Alaný

Okullarda aile terapisinin kullaným alaný çok fazladýr. Bir rehber öðretmen için aile terapisinin becerilerini kullanabiliyor olmak, aniden oluþan kriz anlarýnda, velilerin okulda çocuklarýnýn sorunlarýna çözüm aramaya geldikleri zamanlarda ve diðer sýkýntýlý anlara yönelik çalýþýlmasý gereken durumlarda büyük mesleki kolaylýk demektir.

Örneðin, okuldan kendilerine rehberlik edilmesini bekleyen bir ana-babaya, rehber öðretmen yapýsal terapinin ana temalarý kullanýlarak alt sistemler, sýnýrlar ve koalisyonlarla ilgili öneriler verilebilir. Ya da, aile terapisi yetkinliði olan rehber öðretmen, öðrencisinin yaþadýðý sorun ya da sorunlara aile üyesinin katkýsý olduðunu hissederse veya sorunun aþýlmasý için aile üyelerinin de desteðine ihtiyaç duyarsa öðrenci ve ailesini okulda görüþme yapmaya çaðýrabilir. Gerekli durumlarda öðrenciyi ailesiyle beraber iken evinde ziyaret edebilir. Hatta kullanmayý tercih ettiði, kendini yakýn hissettiði tekniklere baðlý olarak, ailenin tümünü biraraya getirmesi gerekmeyebilir. Evde yapýlacak müdahaleler ve "ev ödevleri" öyle ayarlanabilir ki, öðrencinin bulunmadýðý görüþmeler de bile iþe yarar adýmlar atýlabilir. Yetkin olduðu teknikleri kullandýðý ve okul ortamýnýn izin verdiði ölçüde oldukça etkili olacaðý kesindir.

Bununla beraber, okul ortamýnda rehber öðretmenin ilgilenmesi gereken öðrenci sayýsý çok ve zamaný kýsýtlýdýr. Bu durum rehber öðretmenler için etkili ve hýzlý çözüm yollarýný ihtiyaç haline getirmiþtir. Çözüm Odaklý Aile Terapisi bu noktada diðer modellerden ayrýþmaktadýr. Bu yaklaþýmýn okul ortamýndaki müdahaleleri, odak noktasý "problemin sebebi nedir?" olmadýðý için, diðer tekniklere göre, hem okul çalýþanlarý hem de öðrenciler için daha etkili ve daha az stres vericidir.

Çözüm Odaklý Aile Terapisi yaklaþýmýný kullanmakta olan bir rehber öðretmen, sahip olmadýklarý, eksik olan becerilerini danýþanlarýna, öðrencilerine öðretmeye çalýþmak yerine, zaten var olan kaynaklara, baþarýnýn var olduðu alanlara yönelir. Müdahaleler, sýkýntý yaþanýlan anlarýn deðil de, problemin var olmadýðý özel anlarýn altýný çizer. Rehber öðretmen danýþanýndan (öðretmen, veli ya da öðrenci) þimdiye kadar hiç baþaramadýðý bir þey yapmasýný istemek yerine, arzulanan durumu daha önceki benzer bir baþarýlý anla özdeþleþtirir. Örneðin, öðrencilerini kontrol etmede sorun yaþayan bir öðretmene yeni bir davranýþ programý oluþturmasýný önerip, sýnýfta baðýrýp çaðýran öðrencilerine sarýlýp, içinden çýðlýk atmak geldiði anda da gülümsemesini istemek yerine, bir kaç gün önce bir öðrencisinde baþarýlý olduðu bir müdahaleyi devam ettirmesini söylemek daha etkili olacaktýr.

Bu yaklaþým, "normal" olarak tasvir edildiðinde problemleri daha çözülebilir kýlan dilin gücünü kullanýr. Problemler, pozitif olasýlýklarýn göz önüne alýndýðý þekilde "yeniden tasvir" edildikçe, baþarý ulaþýlabilir hale gelir. Örneðin bir öðretmen devamlý kýzgýn olan bir öðrencisinden þikayet ediyor olabilir. Rehber öðretmen bu durumu, öðrencinin "zaman zaman kýzgýnlýkla baþý belada" þeklinde geri yansýtýr. Böylece sorun dýþlanýr. Kiþi problemin kaynaðý olmaktan çýkar ve sorun dýþ etkenlere atfedilir. Hatta rehber öðretmen bir adým daha ileriye giderek öðretmene ve öðrenciye, bu kýzgýnlýðýn öðrencinin canýný çok da sýkmadýðý anlarý fark etmelerini isteyebilir. Bu yaklaþým öðretmeni, öðrenciyi farklý þekilde algýlamasýna, öðrenciyi ise yeni bir davranýþ geliþtirebileceði þekilde kýzgýnlýðýnýn farkýna varmasýna cesaretlendirir.

Baþarý amacýn gerçekleþtirilmesi demek olduðundan, bu amaçlarý geliþtirmek ve belirlemek çözüm odaklý aile terapisi için çok önemlidir. Bu durumda, kontrol edilemeyen deðil yapýlmasý mümkün olaný amaçlamak esastýr. Örneðin, ne öðrenci ne de rehber öðretmen bir anne-babayý kavga etmekten ya da boþanmaktan vazgeçiremez. Ama bir öðrenci daha önce böylesi durumlarla, çok zorlanmýþ olsa da, nasýl baþ ettiðini hatýrlayýp listeleyebilir. Zaten bu danýþma seansý bir baþ etme durumu deðil mi? Nasýl buraya gelmeye karar verdi ve bu kadar açýk ve etkili bir þekilde sorununu konuþmayý baþardý? Ýþte böyle basit ve dakikalýk durumlar sorunun "kontrol altýnda" olduðu anlardýr. Hatta seans sýrasýnda bu notlar yazýya dökülür, bir kopyasý rehberde kalýr. Bir kopyasýný da öðrenci gerektiðinde bakýp hatýrlayabilmesi için evine götürür.

Ayrýca, bir çok okul ortamýnda rehber öðretmene bir öðrenciyi ya da sorunu düzeltecek, tamir edecek kiþi olarak bakýlmaktadýr. Övgü olarak da düþünülebilse de, günümüzdeki iþ yükü ile bir rehberin ya da yöneticinin böyle bir "çözümde tam sorumluluðu" yüklenmesi gerçek dýþý görülmektedir. Çözüm odaklý aile terapisi yaklaþýmýný benimseyen bir okul programý ilk görüþme sonrasýnda rehber öðretmenin iþini hafifletip, sorunu gözlemleyen öðretmene ve öðrenciye daha çok sorumluluk yüklemektedir.

Tüm bu anlatýlanlar ýþýðýnda, aile terapisi ve özellikle çözüm odaklý aile terapisinin bir rehber öðretmen için ne kadar iþe yarar bir yaklaþým olduðu görülmektedir. Son yýllarda ülkemizde aile terapisi alanýndaki ümit veren geliþmeler göz önüne alýndýðýnda, düzenlenen eðitimlerle yetkinlik kazanan psikolog, psikolojik danýþman ve diðer meslekdaþlarýn çalýþmalarýnda bu yaklaþýmý kullanmakta olduklarý anlaþýlmaktadýr. Bu noktadan yola çýkarak denilebilir ki, rehber öðretmenlerin bu çok iþe yarar yöntemi okullarda kullanmaya baþlamalarý da fazla zaman almayacaktýr