Aðýz, vücudumuza, hastalýklarýn giriþ yollarýndan bir tanesidir. Bu yüzden hastalýklarý engellemede ve saðlýklý olmada aðýz ve diþ bakýmý çok önemlidir.



Aðýzdan alýnarak iç organlarýmýzda hastalýk yapan mikroplar ve kimyevî maddeler vardýr. Bunlar bakteri, virüs, mantar, parazit... gibi küçük canlýlar olabileceði gibi, sigara, alkol, boyalar... gibi binlercesini sayabileceðimiz kimyevî maddeler de olabilir. Mikroplarýn, yapýlarýna göre çeþitli karakterleri vardýr. Kimisi dokularý tahrip eder ve çabuk ürer, kimisi patojen hâle eriþince ürer. Aðýz temizliði yapýlmadýðý zaman en zayýf mikroplarýn bile üreyeceði ortam hazýrlanmýþ olur. Temizlenmeyen bir aðýzda yiyecek artýklarý diþlerde birikerek burada bakteri plâklarý oluþturur. Bakteriler bu plâklardaki glikozu kullanarak asit üretirler. Asit ise diþ çürümelerine ve diþ eti yaralarýna sebep olur.



Eðer hâlâ orijinal diþlerinize sahipseniz, diþ çürüðü ve diþ eti hastalýklarý sizin için çok rastlanacak problemlerdendir. Pek çok faktör bu hastalýklara sebep olur. Meselâ; þeker ve safra kesesi hastalýklarýnda aðýz kuruluðu olur. Aðýz kuruluðu mikroplarýn üremesi için uygun bir ortamdýr. Çünkü lizozomal enzimler salgýlanmadýðýndan mikroplar ölmez, dolayýsýyla da kolay ürerler. Aðýz saðlýðýnda önce aðýz kuruluðunu önleyen tedavi yapýlmalýdýr. Aðýz bakýmý, aðýzda bazý hastalýklarý olan kiþilerde daha itinalý olmalýdýr. Aðýzda sýk görülen bazý hastalýklara göz atalým:



Diþ çürüðü

Diþ çürüðü çocukluk hastalýðý deðildir; aðýzda kiþinin kendi diþleri oldukça ortaya çýkar. Diþ çürüðü, aðýzda oluþan bakteri adý verilen mikroplar tarafýndan meydana getirilir. Bakteriler diþe sýkýca tutunur ve dental plâk denilen yapýþkan, renksiz bir tabaka oluþturur. Plâkta yiyecek artýklarý vardýr. Bakteriler þekerli artýklardan mineralleri çözen asitler oluþturur ki, fýrçalanmayýp temizlenmeyen bir diþ, plâktaki mikroplar sayesinde çürümeye mahkûm olur.



Diþ eti hastalýklarý

35 yaþýn üstündeki diþ kayýplarýnýn en önemli sebebi diþ eti hastalýklarýdýr. Diþ eti, diþlerimizi yerinde tutan, çene kemiðine baðlayan dokudur. Diþ eti hastalýklarýna sebep olan en önemli faktörlerden birisi dental plâklar denilen diþ taþlarýdýr. Plâktaki bakteriler diþ etinin iltihabýna ve çabuk kararmasýna yol açar. Eðer tedavi edilmezse hastalýk ilerler, diþle diþ eti arasýndaki ceplerde iltihap oluþur. Zamanla diþ etleri çekilerek kemik desteði azalýr diþlerin erken oynamasýna yol açar.



Aðýz kuruluðu

Bu durum bir hastalýk deðil, belirtidir. Zemininde birçok hastalýk yatar. Yetiþkinlerin en önemli aðýz sýkýntýlarýndandýr. Yemek yemeyi, çiðnemeyi, tat alma ve konuþmayý güçleþtirir. Tükürük bezinin iyi çalýþmasýný engelleyen sebepler hastalýk olarak vücutta aktifse aðýz kuruluðu oluþur. Tümörler, safra taþlarý, þeker gibi hastalýklar yanýnda 400'den fazla ilâç da (tansiyon, depresyon, antihistamik ilâçlar) aðýz kuruluðuna sebep olur. Aðýz kuruluðu eskiden yaþlýlýkta oluþan normal bir beklenti gibi tarif edilirken, bugünkü araþtýrmacýlar saðlýklý yaþlýlarýn da gençler gibi tükürük salgýladýklarýný söylemektedirler. Kuru olan her aðýz lizozomal enzimler olmadýðý için rakipsiz kalan mikroplara yerleþim ve geliþim yeridir. Eðer aðýz kuruluðunuz varsa mutlaka sebebini araþtýrmalýsýnýz; önce, sebep ortadan kaldýrýlmalý, aðýz bakýmý yapýlmalýdýr.



Aðýz kanserleri

40 yaþýn üstünde görülür. Erken dönemlerde atlanan bir hastalýktýr. Aðýz kanserlerinde uygulanan radyoterapi ve kemoterapi ilâçlarý aðýz kuruluðu, diþ çürüðü, aðrýlý aðýz yaralarý, dudaklarda çatlak ve soyulma gibi belirtiler yapabilir. Özellikle tütün ve mamüllerini kullananlar aðýz kanserleri açýsýndan risk altýndadýr.



Aðýzda mantarlar

Aðzýmýzda bulunan Candida albicans adý verilen mantar türü, normalde bulunup hastalýk yapmayan floradýr. Özellikle vücudun immün sistemi mantar ve bakterilerle yarýþ hâlindedir; devamlý immün sistem üstün gelir. Ýmmün sistemi yenik düþüren hastalýklarýn oluþmasýna kadar bu üstünlük devam eder. Ýmmün yetmezliði olanlar ve uzun süre antibiyotik kullananlarda aðýzda mantar enfeksiyonlarýna sýk rastlanýr. Aðýzda yanma olur, tat alma duyusu deðiþir. Bu yaralara aft denir.



Aðýz bakýmý

Saðlýklý bir gülüþe sahip olmak her yaþtaki insan için bir kazançtýr. Her insanýn aðýz bakýmý ile ilgili temel bilgileri öðrenmesi lâzýmdýr.



Peygamber Efendimiz (s.a.s) aðýz bakýmýna çok önem vermektedir. Aðýz ve diþ bakýmýnýn önemini þu hadîsleriyle çok güzel anlatmaktadýr: "Sizlere misvak kullanmanýzý tavsiye ederim, zira misvak ne güzel þeydir. Balgamý keser, gözün görme duyusunu ve diþ etlerini kuvvetlendirir, aðýz kokusunu giderir, mideyi düzeltir. Eðer ümmetim için zor olmasaydý her namaz için abdest alýrken misvak kullanmalarýný emrederdim." "Ümmetimden abdest alýrken ve yemekten sonra aðýzlarýný ve diþlerini temizleyenler ne güzel iþ yapmýþ olurlar."



Muhtelif kaynaklar Peygamber Efendimiz (s.a.s)'in aðýz ve diþ bakýmýnda dikkat edilecek hususlarý ve tavsiyelerini þu þekilde sýralamýþtýr:

1- Diþ etlerinin yemek ve kýrýntýlarýndan uzak tutulmasý ve misvak kullanýlmasý.

2- Geceleri (uyandýðýmýz zaman) aðzýn misvaklanmasý.

3- Misvaðý yukardan aþaðýya sürülmesi ve diþ etlerinin temizlenmesi.

4- Yemeklerden sonra aðzýn yýkanmasý.



Bugün aðýz ve diþ saðlýðýnýn kýymetini daha iyi anlýyoruz. Meselâ; Güney Avustralya'da diþ hekimliði harcamalarý halka ayrýlmýþ bir fondur. Diþ saðlýðý taramasý ve koruyucu hekimlik bilgileri halka öðretilir.



Koruyucu Hekimlik Bilgileri

Diþlerin fýrçalanmasý

Diþler; tabiî (yaratýlýþtan) diþler, protezler ve implantlar olmak üzere üçe ayrýlýr. Protezler de kendi aralarýnda, tabiî diþlere monte edilen ve sabit olmak üzere ikiye ayrýlýr. Benlere ve fonksiyon bakýmýndan mümkün olduðunca orijinal diþlere benzetilen muhtelif yapýlardaki cisimlerdir (altýn, krom, porselen... vs.). Tam bir aðýz saðlýðýna sahip olmak için diþleri fýrçalamasýný bilmek lâzýmdýr. Ýnsan, taþýdýðý hastalýklarý varsa ona göre aðýz bakýmýný farklý yapmasý lâzýmdýr. Diþ fýrçalarken fýrçalarýn yumuþak olmasý tercih edilmelidir. Özellikle florlu macunlar kullanýlmalý, diþler her yönde fýrçalanmalýdýr. Dairevî ve kýsa ön-arka darbeler þeklinde fýrçalamak en iyisidir. Fýrçalamaya diþ etinin çizgisinden baþlayýn. Fýrçalamada diþ ve diþ etlerimizin yanýnda dilimizi de fýrçaladýðýmýz zaman plâklarýn oluþmasýný önleriz ve aðzýmýzda da ferahlýk hissini uyandýrýrýz. Diþ ve diþ eti hastalýklarýndan korunmak için hergün düzenli olarak en az iki defa yumuþak fýrçayla diþ, diþ eti ve dilimizi fýrçalamalýyýz. Diþlerimizin çiðneme ile diþ eti çizgisi arasýndaki alanýný tek tek fýrçalamalýyýz. Tümörlü hastalarda flüoridi az olan bir yumuþak fýrça tercih edilmelidir. Fýrça dairevî hareketler ile diþ etlerine 45° açý altýnda kullanýlmalýdýr. Diþ eti çizgisinden baþlayarak diþin iç ve dýþ yüzeyleri fýrçalandýktan sonra gýdayý kesen yüzlere geçilmelidir. Ön diþlerin iç yüzeyi fýrçalanýrken dik þekilde tutulmalýdýr. Bakteri kümelerinden korunmak için sýk sýk fýrça deðiþtirilmelidir. Tümörlülerde ve immün sistemi zayýf olanlarda aðýz içi hassaslaþmýþ ise, temiz bir gazlý bez parmaða dolanarak soda-tuz karýþýmý ile temizlik yapýlmalýdýr.

Protezler

Saðlýklý bir aðýz için protezlerin bakýmý önemlidir. Özellikle bakteri plâklarýnýn oluþmamasý için protezlerin her gün normal diþler gibi bakýmý yapýlmalýdýr. Protezlerde bakteri plâklarýný önlediðimiz zaman diþ eti hastalýklarýný da önlemiþ oluruz. Kirli protezler, aðýz kokusu ve diþ eti tahriþine sebep olacaðýndan yiyecek artýklarýndan arýndýrmak gereklidir. Sabit protezlerde fýrçalama tabiî diþlerdeki gibidir. Çýkýp-takýlan protezlerde ise günde iki defa koruyucu ürünle fýrçalandýktan ve uyurken aðýzdan çýkarýlýp temizlendikten sonra özel bir solüsyon içine koymak gerekir. Protezlere alýþma dönemlerinde bakým ve yemek yeme zor gelebilir. Yumuþak, yapýþmayan yiyecekler tercih edilmelidir. Yiyecek küçük parçalara bölünüp aðzýn her iki tarafý kullanýlarak yavaþça çiðnenmelidir. Protezler; soðuk ve sýcaðý, sertlik ve yumuþaklýðý algýlamadýðýndan aðýz hassasiyeti azalýr. Dezenfektanlar, beyaz parlatýcýlar protezlerin temizliðinde kullanýlmamalýdýr. Bu maddeler onlarýn görüntülerini ve dayanýklýlýklarýný etkiler. Protezlerinizi çýkardýðýnýz zaman diþ etlerinize yumuþak fýrçalarla masaj yapmanýz, diþ etlerinizin dinlenmesini saðlayacaktýr.

Gargara ile temizlik

Gargara ile temizlik, diþ fýrçalama dýþýnda, diþlerimizi temizlemede kullanýlan baþka bir metottur. Gargaralar antibakteriyel sývýlardýr. Diþ etlerinin saðlýklý kalmasýna yardým eder. Gargara solüsyonunun uygunluðu önemlidir. Gargara fýrçanýn ulaþamadýðý yerlerdeki yiyecek artýklarýný ve plâklarýn temizlenmesini saðlar. Kullanýlan gargara solüsyonu diþ eti tahriþine sebep olmamalýdýr. Hidrojenperoksitli gargaralar tahriþ edici olabilir. Özellikle tümörlü ve immün sistemi yetersiz hastalarda çok önemlidir. Diþ fýrçalanmasýndan sonra ilk 30 dk. içinde gargara yapýlmalýdýr.

Diþ ipi

Günün en son yemeðinden sonra yatmadan evvel diþ ipi ile temizlik yapýlmalýdýr. Diþ ipi ile temizlik, diþ etine zarar vermeyecek þekilde olmalýdýr. Ýp diþi çevreleyecek þekilde tutularak yukarýdan-aþaðýya, ileri-geri hareketler yapýlmalýdýr. Sonra ipin temiz kýsmý ile diðer diþ temizlenmelidir. Diþ etleriniz kanýyorsa ip ve kürdan kullanmayýnýz. Kanser ilâçlarý alan hastalarda tükürük salgýsý azalabilir. Bu hastalarda ip-fýrçalama ve ardýndan brush-on fluoride jel kullanýmý gerekir. Bu jeli fýrçanýza koyup bir dakika süre ile fýrçaladýktan sonra tükürünüz ve su ile çalkalayýnýz. 30 dk süreyle bir þey yiyip içmeyiniz. % 0,4'lük fluorid jeli veya % 11'lik nötr sodyumfluorid jeli kullanýnýz. Diþlerin çürüklüðü halinde flourid tray metodu gereklidir.

Fluorid tray metodu

Önce iple temizlik yapýnýz, sonra diþlerinizi fýrçalayýnýz. Fluorid tepsilerini temizleyip kuruttuktan sonra fluorid jelini dibine sürünüz. Diþ eti çizgisine jel yerleþtikten 5-10 dk. sonra tepsileri alýnýz ve fluoridi tükürünüz. Fluoridi yutmayýnýz, su ile çalkalayýnýz. Fazla madde kalmýþ ise kuru bez veya sargý bezi ile temizleyiniz. Tepsileri kuruladýktan sonra mutlaka temizleyip temiz bir kap içinde saklayýnýz.



Diþ saðlýðý açýsýndan yenmesi sakýncalý gýdalar

· Alkollü içecekler, karbonatlý, sodalý içecekler.

· Kafein-tütün ürünleri.

· Fransýz ekmeði gibi pürtüklü sert gýdalar.

· Domates, C vitaminli, acýlý, tuzlu gýdalar.

· Sýcak yemekler ve içecekler.

· Aþýrý þekerli gýdalar.



· Diþ saðlýðý açýsýndan sakýncasý olmayan gýdalar

· Proteini yüksek, þekeri az gýdalarý küçük öðünler halinde az ve sýk yiyin.

· Ezilmiþ yumuþak gýdalarý tercih edin.



· Diþ saðlýðý açýsýndan dikkat edilmesi gereken hususlar

· Her yemekten sonra mutlaka diþlerinizi fýrçalayýnýz.

· Aðýz temizliði yapmadan yatmayýnýz.

· Altý ayda bir diþ hekimine diþlerinizi muayene ettirin.

· Diþ eti kanamalarýnda, geçmeyen aðrýlarda, þiþmelerde, kýzarýk dýþ etlerinde, beyaz aðýz yaralarýnda diþ hekimine gidiniz.

· Aðýz kuruluðunun sebebini araþtýrýnýz.



Saðlýklý bir aðýz, sýhhatli bir bedenin ilk adýmýdýr. Toplum içinde yaþamaya mecbur olan her insanýn, aðýz kokusuyla baþkalarýný rahatsýz etmemesi ve sararmýþ diþleriyle çirkin görünmemesi için, Efendimiz (s.a.s)'in buyurduðu gibi, "Bana ne oluyor ki diþlerinizi sararmýþ ve kirlenmiþ olarak görüyorum. Misvak kullanýnýz. Eðer ümmetime güç geleceðinden korkmasaydým her namazda misvak kullanýlmasýný emrederdim" hadîs-i þerifine uyup, günde beþ defa diþlerimizi fýrçalayýp aðýz bakýmý yapalým.