TANIM:

Alerjinin en korkulan, en aðýr ve tehlikeli þekli olan anaflaksi, vücudun tümünü ilgilendiren yaygýn alerjik reaksiyonlara baðlý olarak geliþir. Anaflaksi, alerjik þok ismiyle de bilinir; erken tanýnýp acil olarak tedavi edilmediðinde kiþiyi þok ya da ölüme kadar götürebilir. Gazetelerde okuduðumuz ‘Penisilin iðnesi yapýldý, yaþamýný yitirdi’ veya ‘Arý sokmasýndan öldü...’ gibi olaylarýn nedeni hep anaflaksidir. Ülkemizde her yýl ortalama olarak 100 kiþinin anaflaksiden dolayý yaþamlarýný yitirdikleri söylenebilir.



ANAFLAKSÝNÝN SEBEPLERÝ:

Anaflaksiye sebep olabilen pek çok madde vardýr:



Ýlaçlar (penisilin, sefalosporin ve diðer antibiyotikler; aspirin, aðrý kesici ve romatizma ilaçlarý, lokal anestezikler, röntgen çekilirken kullanýlan kontrast maddeler...)



Serumlar ve aþýlar



Kan ve kan ürünleri



Yiyecekler (Yumurta, süt, domates, fýstýk, deniz ürünleri...)



Yiyeceklere konan katký maddeleri



Bozulmayý önleyici maddeler (Sülfitler)



Renklendiriciler (Tartrazin)



Tat vericiler (Glutamat)



Fiziksel etkenler: Egzersiz, soðuk



Çeþitli maddeler: Lateks, sperm





ANAFLAKSÝNÝN BELÝRTÝLERÝ:

Anaflaksi, kiþinin duyarlýlýðýna ve alýnan alerjenin miktarýna göre deðiþik tablolara neden olur. Baþta deri, alt ve üst solunum yollarý, dolaþým ve sindirim sistemi olmak üzere pek çok organ sistemine ait belirtiler ortaya çýkar.

Anaflaksi, çok ani olarak ortaya çýkan bir durum olduðu için sadece doktorlar tarafýndan deðil, herkesçe bilinmesi, tanýnmasý ve ilk acil müdahalenin hemen yapýlmasý, hastanýn yaþamýnýn kurtarýlmasý bakýmýndan çok önemlidir. Alerjenin alým yolu ve vücuda giriþ hýzý da anaflaksinin aðýrlýðýný belirleyen önemli faktörlerdir. Mesela, penisilin iðnesi penisilin hapýna göre çok daha aðýr bir anaflaksiye yol açar!

Anaflaksi belirtileri, alerjenle karþýlaþýldýktan hemen birkaç dakika sonra baþlar, 15-20 dakikada zirveye çýkar ve 1 saat içinde de azalmaya yüz tutar. Anaflaksi, bazý kiþilerde belirtiler tamamen kaybolduktan 8-24 saat sonra tekrarlayabilir. Bu nedenle, anaflaksi saptanan bir kiþinin en azýndan 24 saat süreyle doktor gözetimi altýnda kalmasý gerekir.



ANAFAKSÝNÝN GELÝÞÝMÝ VE TEHLÝKE SÝNYALLERÝ:

Anaflakside, solunum ve dolaþým sistemini ilgilendiren belirtiler ciddi bir krizin iþaretleridir.

Solunum sistemi belirtileri: Burunla ilgili olarak kaþýntý, su gibi akýntý, hapþýrma, burun týkanýklýðý... gibi belirtiler vardýr. Ses tellerinin þiþmesi (gýrtlak ödemi), ses kýsýklýðý ve konuþma güçlüðü yaratabileceði gibi, bu darlýðýn çok fazla olmasý nefes alýp vermeyi güçleþtirir, hatta tamamen imkansýz kýlar ve ölüme neden olur.

Bazý hastalarda ise astýmlýlarda olduðu gibi inatçý öksürük, hýrýltýlý solunum ve nefes darlýðý geliþir.Dolaþým sistemi belirtileri: Çarpýntý, düzensiz ve hýzlý kalp atýþlarý, göðüs aðrýsý, baþ dönmesi.. vardýr. Kan basýncýnýn düþmeye baþlamasý ciddi bir anaflaksinin habercisidir. Yaþlý hastalar kalp krizi de geçirebilirler.

Sindirim sistemi belirtileri: Karýnda kramp tarzýnda aðrýlar, bulantý, kusma, karýnda þiþkinlik ve gerginlik, ishal ortaya çýkar.

Diðer belirtiler: Bu sistemlere ait belirtilerden baþka birçok hastada, terleme, idrar kaçýrma, baþ aðrýsý, þuur bozukluðu, halüsinasyon.. görülür.

Anaflakside ölüm: Anaflakside ölüm nedeni gýrtlak ödemi veya inatçý tansiyon düþüklüðü veya kalp krizidir.



ANAFLAKSÝ TEDAVÝSÝ:



Anaflaksi çok acil bir durumdur. Kiþiye hemen giriþimde bulunulmadýðý zaman kýsa zamanda ölüme sebep olabilir. Bu sebeple, anaflaksi belirtileri saptanýr saptanmaz bir taraftan en yakýn doktor veya hastaneye ulaþýlmaya çalýþýlýrken, diðer taraftan yapýlmasý gereken bazý iþlemler vardýr.



Alerjenin vücuda girdiði yer belli ise (Arý sokmasýnda olduðu gibi!), o bölgeye hemen turnike yapýlarak zehirin kana karýþmasý engellenir. Varsa, arýnýn iðnesi çýkartýlýr.



Kiþi sýrtüstü yatýrýlýr ve bacaklarý yukarý kaldýrýlýr. Bu sayede beyin ve kalp gibi önemli organlara daha fazla kan gitmesi saðlanýr.



Hasta sýcak tutulur.



Mümkünse oksijen verilir.



Anaflakside yaþam kurtarýcý ilaç ADRENALÝN’dir. 1:1000’lik adrenalin, 0,3-0,5 ml dozunda 20 dakika arayla cilt altýna zerk edilir.



Anaflaksi tedavisinde yararlanýlan diðer ilaçlar kortizon ve antihistaminikler’dir. Astým krizi belirtileri olan hastalara bronþ spazmýný azaltan nefes açýcý ilaçlar da verilmelidir.



Kan basýncý düþük olan hastalara hem kan basýncýný yükselten ilaçlar (vazopressörler) hem de damar yoluyla sývý uygulanýr.



Gýrtlak ödemi nedeniyle asfiksi (boðulma) belirtileri gösteren hastalara nefes alabilmeleri için acil trakeostomi (ana nefes borusuna dýþarýdan delik açýlmasý) gerekir.





ANAFLAKSÝDEN KORUNMA:



Daha önce anaflaksi geçirmiþ olanlar, durumlarýný bildiren bir kart veya künye taþýmalýdýrlar.



Anaflaksi nedeniyle ölüm tehlikesi atlatanlarýn yanlarýnda sürekli olarak adrenalin bulundurmalarý gerekir. Bu kiþilere adrenalini hangi durumda, nasýl uygulayacaklarý da öðretilmelidir.



Anaflaksiye neden olan etkenlerden (ilaç, yiyecek...) uzak kalýnmalýdýr.



Anaflaksi tanýmlayan hastalara iðne þeklindeki ilaçlardan çok hap veya þurup verilmelidir.



Anaflaksi tanýmlayan hastalara ß-bloker sýnýfý ilaçlar verilmemelidir.



En azýndan 24 saat süreyle doktor gözetimi altýnda kalmasý gerekir.