Trafik; Yol, araç ve insan üçlüsünden oluþmakta, bunlardan herhangi birinde oluþan bozukluk trafik kazalarýna neden olmaktadýr.
Trafik kazalarý tüm ülkelerde önemli bir sorundur. Amerika Birleþik Devletleri'nde kazalarýný, 4. ölüm nedeni olduðu ve motorlu araç kazalarýnýn %51 ile en çok ölüme neden olan kaza türü olduðu bildirilmiþtir.
Yurtdýþýnda yapýlan farklý çalýþmalar da bu bulguyu desteklemektedir.
Ülkemizde farklý bölgelerde yapýlan araþtýrmalarda adli olaylarýn büyük bölümünü trafik kazalarýnýn oluþturduðu görülmektedir.
Ýstatistiklere göre 1998 yýlýnda ülkemizde 440.149 trafik kazasý olmuþ, 4.935 kiþi ölürken 114.552 kiþi yaralanmýþtýr.
Gerçekte bu sayý olay yerinde ölenleri içermekte, kazadan sonra hastaneye kaldýrýlýp orada yaþamýný yitirenleri içermemektedir. Halbuki Dünya Saðlýk Örgütü kazadan bir ay sonraya kadar ölümleri trafik kazasý ölümü olarak kabul etmektedir. Bu nedenle yýlda tahminen 10 bin kiþinin ülkemizde trafik kazasý kurbaný olduðu tahmin edilmektedir.
Trafik kazalarýnda aþýrý hýz, alkol alýmý, tehlikeli araç kullanmanýn yanýnda uykusuzluk da önemli bir nedendir.
ABD Ulusal Otoyol Trafik Güvenliði Yönetimi yýllýk tüm kazalarýn yaklaþýk %1,5’inde temel nedenin uykusuzluk ve yorgunlukla iliþkili olduðunu tahmin etmektedir
Ýngiltere, Norveç ve Ýsviçre’de yapýlan farklý çalýþmalarda %1-16 arasýnda deðiþen oranlar bildirilmiþtir
Uykuyla iliþkili kazalar açýsýndan en çok risk altýnda olan sürücüler;
a) Uykusu bozulmuþ veya yorgun sürücüler:
> Mola vermeksizin uzun süre araç kullananlar,
> Gece, öðleden sonra ve normalde uyuduðu saatlerde araç kullananlar,
> Uyku yapan ilaçlar veya alkol alanlar,
> Tek baþýna araç kullananlar,
> Uzun, kýrsal, sýkýcý yollarda araç kullananlar,
> Sýk yolculuk edenler,
> Ýngiltere’de yapýlan araþtýrmada uykuyla iliþkili kazalarýn saat 02.00 - 06.00 ve
16.00 civarlarýnda 3 pik yaptýðý saptanmýþtýr.
b) Genç Sürücüler:
Uykuyla iliþkili kazalarýn geç kalma eðiliminde olan, az uyuyan ve gece araba kullanan gençlerde yaygýn olduðu saptanmýþtýr. Kuzey Carolina’da bu tür kazalarýn % 55’i 25 yaþ ya da daha genç kiþilerce yapýldýðý görülmüþtür. Bu sürücülerin % 78’i erkektir. Ýngiltere ve Norveç’te yapýlan çalýþmalarýn sonuçlarý da benzer þekildedir.
c) Vardiyalý Çalýþan Sürücüler:
ABD’de 25 milyon insan vardiyalý olarak çalýþmaktadýr. Bu alýþýlmadýk programlarla çalýþanlarýn % 20 - 30’unun yorgunlukla iliþkili araba kazasý geçirdiði saptanmýþtýr. Özellikle gece vardiyasýndan eve dönüþ tehlikeli olmaktadýr.
d) Ticari Araç Sürücüleri:
Özellikle kamyon sürücüleri yorgunluða baðlý kazalara eðilimlidir. Kamyon sürücülerinde uyku apnesi olarak adlandýrýlan uyku ve solunum bozukluðu yüksek oranda görülebilir. Tüm aðýr kamyon kazalarýnýn en az % 30-40’ýnda sürücü yorgunluðunun, katkýda bulunan faktörlerden biri olduðu ileri sürülmektedir.
e) Taný Konulmamýþ Uyku Bozukluklarý Olan Sürücüler:
Uyku bozukluklarýnýn kazalarý arttýran bir risk faktörü olduðu bildirilmiþtir.
Kronik insomnia (uykusuzluk) , uyku apnesi ve narkolepsi gibi aþýrý gündüz uyuklamasýna neden olan bozukluklar tahminen 30 milyon Amerikalýda görülmektedir. Uyku bozukluðu olan pek çok kiþi tanýsýz ve tedavisiz kalmaktadýr. Örneðin; uyku apnesi orta yaþlý erkeklerin % 4’ünde, ayný yaþ grubundaki kadýnlarýn % 2’sinde bulunmaktadýr. Bu bozukluk kaza riskini 37 kat arttýrmaktadýr.
Ýngiltere’de yapýlan araþtýrmada uykuyla iliþkili kazalarýn þu kriterlerle saptandýðý belirtilmiþtir:
> Sürücünün alkolometre ve kan alkol seviyesinin yasal limitin altýnda olmasý,
> Aracýn yoldan çýkmamýþ veya baþka bir aracýn arkasýna çarpmamýþ olmasý,
> Fren izlerine rastlanmamasý,
> Araçta mekanik bir problem olmamasý,
> Ýyi hava þartlarý ve görüþün açýk olmasý,
> Hýz ve öndeki araca çok yakýn kullanmak gibi nedenlerin eliminasyonu,
> Olay yerine gelen polis memurlarýnýn esas neden olarak uyuklamaktan þüphelenmesi,
> Kazadan hemen birkaç saniye önce sürücünün çýkýþ noktasýný ya da çarptýðý aracý açýkça görmesi,
Mc Cartt ve arkadaþlarýnýn 593 uzun mesafe kamyon þoförüyle yüz yüze yaptýklarý görüþmelerde, sürücülerin oldukça büyük bir kýsmýnýn direksiyonda uyuduklarýný saptamýþlardýr. Sürücülerin % 47,1’i daha önce, % 25,4’ü ise son bir yýl içinde direksiyonda uyuduklarýný ifade etmiþlerdir.
ABD’de uyku nedenli kazalarýn, yýllýk 23.318 ölüm ve 1.907.072- 2.474.430 sakatlýða yol açan yaralanma ile iliþkili olduðu tahmin edilmektedir. Bunun maliyetinin ise 43.15-56.02 milyar dolar olduðu sanýlmaktadýr.
Uykuyla Ýliþkili Kazalarý Engellemede Etkili Olabilecek Önlemler:
1) Yolculuk Öncesi Öneriler:
> Sürücü iyi bir gece uykusu uyumalýdýr. Bireysel farklýlýk göstermekle birlikte, ortalama 8 saatlik bir gece uykusu gereklidir.
> Uzun yolculuklar bir arkadaþla beraber yapýlabilir. Yolcular yorgunluk belirtilerini fark ederek ya da aracý sýra ile kullanmak þeklinde yardýmcý olabilirler.
> Her 100 mil (yaklaþýk 160 km) veya 2 saatte bir düzenli molalar verilebilir.
> Alkol ve performansý azaltan ilaçlar kullanýlmamalýdýr. Alkol ve yorgunluk birbirlerinin etkilerini arttýrýr.
> Sýk olarak gündüz uyuklamasý, gece uyumakta zorluk veya her gece yüksek sesle horlama gibi þikayetler varsa uyku bozukluklarý açýsýndan bir doktora danýþýlmalýdýr.
2) Uykulu Sürücüler Ýçin Öneriler:
> Yorgunluðu uyarýcý iþaretlerine dikkat edilmelidir.
a) Sürücü kullandýðý son birkaç kilometreyi hatýrlamýyorsa,
b) Yolda saða-sola sapýyor veya yolda ya da yol kenarýnda bulunan, sürücüyü hýz ve yol sýnýrý açýsýndan uyaran bariyerlere çarpýyorsa,
c) Dalýyor ya da dikkatini toplayamýyorsa,
d) Tekrar tekrar esniyorsa,
e) Gözlerini açýk tutmakta zorlanýyorsa,
f ) Önünüzdeki arabaya çok yakýn kullanýyor veya trafik iþaretlerini kaçýrýyorsa,
g) Baþýný tutmakta zorlanýyorsa,
h) Aracý ani duruþ ve kalkýþlarla sarsa sarsa kullanýyorsa uyuma tehlikesinin olduðunu bilmelisiniz.
> Sadece radyoyu açmakla yetinmeyin, pencereyi de açýn ve onu uyanýk tutmak için diðer “numaralarý” deneyin.
> Mola vermek için güvenli bir yer bulun.
> Trafikten uzak, güvenli bir alana gidin ve kýsa bir süre (15-45 dakika) uyumasýný saðlayýn.
> Eðer gerekiyorsa kýsa süreli uyanýklýk için kahve veya baþka kafeinli içecekler alýn (kafeinin kan dolaþýmýna geçmesi yaklaþýk 30 dakika alýr).
3) Yol Deðiþiklikleri:
Anayollardaki hýz kesici ve yol kenarýný belirleyen bariyerler sürücüyü yoldan çýktýðý an uyarabilir. Tekerlekler bu bariyerlere çarptýðýnda oluþan sarsýntý ve gürültü anayollardaki, aracýn yoldan çýkmasýna baðlý kazalarý önlemede oldukça etkili olabilir. Kazalardaki kesin azalma bilinmemekle birlikte çalýþmalar % 15-70 oranýnda azalma bildirmektedir. Sürücü bu bariyerlere çarptýðýnda yorgun olabileceðini düþünerek dinlenmelidir.
(Afyon Kocatepe Anadolu Lisesi Bülteni 2004)